BAB 1 : FUNGSI TRANSENDEN
1.3 Fungsi Hiperbolik
A) Rangkuman Materi
1 Definisi Fungsi Hiperbolik
\( \sinh x= \frac{e^x-e^{-x}}{2} \) \(\cosh x = \frac{e^x+e^{-x}}{2}\)
2 Kesamaan Hiperbolik
\(\cosh (-x)=\cosh x\)
\(\sinh (-x)=-\cosh x\)
\(\cosh^2 x - \sinh^2 x =1 \)
\(\tanh^2 x + \mathrm{sech}^2 {x} =1 \)
\(\coth^2 x - \mathrm{csch}^2 {x} =1 \)
\(\cosh x + \sinh x =e^x \)
\(\cosh x - \sinh x =e^{-x} \)
\(2\sinh x \cosh x =\sinh 2x \)
\(\cosh^2 x + \sinh^2 x =\cosh 2x \)
\(\sinh^2 x + 1 =\cosh 2x \)
\(\cosh^2 x - 1 =\cosh 2x \)
\(\sinh (x+y)=\sinh x \cosh y + \cosh x \sinh y\)
\(\sinh(x-y)=\sinh x \cosh y - \cosh x \sinh y\)
\(\cosh (x+y)=\cosh x \cosh y + \sinh x \sinh y\)
\(\cosh(x-y)=\cosh x \cosh y - \sinh x \sinh y\)
3 Rumus Turunan Fungsi Hiperbolik
\(\frac{d}{dx}(\sinh u) = \cosh u \frac{du}{dx}\)
\(\frac{d}{dx}(\cosh u) = \sinh u \frac{du}{dx}\)
\(\frac{d}{dx}(\tanh u) = \mathrm{sech}^2 {u} \frac{du}{dx}\)
\(\frac{d}{dx}(\coth u) = -\mathrm{csch}^2 {u} \frac{du}{dx}\)
\(\frac{d}{dx}(\mathrm{sech} {u}) = -\mathrm{sech} {u} \tanh u \frac{du}{dx}\)
\(\frac{d}{dx}(\mathrm{csch} {u}) = -\mathrm{csch} {u} \coth u \frac{du}{dx}\)
4 Rumus Integral Fungsi Hiperbolik
\(\int \cosh u \, du = \sinh u + C\)
\(\int \tanh u \, du = \ln |\cosh u| + C\)
\(\int \coth u \, du = \ln |\sinh u| + C\)
\(\int \mathrm{sech}^2 {u} \, du = \tanh u + C\)
\(\int \mathrm{csch}^2 {u} \, du = -\coth u + C\)
\(\int (\mathrm{sech} {u}\) \(\tanh u ) du = -\mathrm{sech} {u} + C\)
\(\int (\mathrm{csch} {u}\) \(\mathrm{coth} {u}) du = -\mathrm{csch} {u} + C\)
5 Invers Fungsi Hiperbolik
| Fungsi | Domain | Range | Hubungan Dasar |
|---|---|---|---|
| \(\sinh^{-1} x\) | \((-\infty, +\infty)\) | \((-\infty, +\infty)\) |
\(\sinh^{-1}(\sinh x) = x \text{ jika } -\infty < x < +\infty\) \(\sinh(\sinh^{-1} x) = x \text{ jika } -\infty < x < +\infty\) |
| \(\cosh^{-1} x\) | \([1, +\infty)\) | \([0, +\infty)\) |
\(\cosh^{-1}(\cosh x) = x \text{ jika } x \ge 0\) \(\cosh(\cosh^{-1} x) = x \text{ jika } x \ge 1\) |
| \(\tanh^{-1} x\) | \((-1, 1)\) | \((-\infty, +\infty)\) |
\(\tanh^{-1}(\tanh x) = x \text{ jika } -\infty < x < +\infty\) \(\tanh(\tanh^{-1} x) = x \text{ jika } -1 < x < 1\) |
| \(\coth^{-1} x\) | \((-\infty, -1) \cup (1, +\infty)\) | \((-\infty, 0) \cup (0, +\infty)\) |
\(\coth^{-1}(\coth x) = x \text{ jika } x < 0 \text{ atau } x > 0\) \(\coth(\coth^{-1} x) = x \text{ jika } x < -1 \text{ atau } x > 1\) |
| \(\mathrm{sech}^{-1} {x}\) | \((0, 1]\) | \([0, +\infty)\) |
\(\mathrm{sech}^{-1}{\mathrm{(sech)} {x}} = x \text{ jika } x \ge 0\) \(\mathrm{sech}{\mathrm{(sech)}^{-1} {x}} = x \text{ jika } 0 < x \le 1\) |
| \(\mathrm{csch}^{-1} x\) | \((-\infty, 0) \cup (0, +\infty)\) | \((-\infty, 0) \cup (0, +\infty)\) |
\(\mathrm{csch}^{-1}(\mathrm{csch} {x}) = x \text{ jika } x < 0 \text{ atau } x > 0\) \(\mathrm{csch}(\mathrm{csch}^{-1} {x}) = x \text{ jika } x < 0 \text{ atau } x > 0\) |
Tabel 5.1 Hubungan Dasar Fungsi Invers Hiperbolik
\(y=\sinh^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\sinh y = x\) untuk semua \(x,y\)
\(y=\cosh^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\cosh y = x\) jika \(\begin{cases} x \ge 1 \\ y \ge 0. \end{cases}\)
\(y=\tanh^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\tanh y = x\) jika \(\begin{cases} -1 < x < 1 \\ -\infty < y < +\infty. \end{cases}\)
\(y=\coth^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\coth y = x\) jika \(\begin{cases} |x| > 1 \\ y ≠ 0 \end{cases}\)
\(y=\mathrm{sech}^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\mathrm{sech} {y} = x\) jika \(\begin{cases} 0 < x \le 1 \\ y \ge 0. \end{cases}\)
\(y=\mathrm{csch}^{-1}x \) ekuivalen dengan \(\mathrm{csch} {y} = x\) jika \(\begin{cases} x ≠ 0 \\ y ≠ 0. \end{cases}\)
6 Bentuk Logaritma Fungsi Invers Hiperbolik
\(\sinh^{-1}x = \ln\left(x + \sqrt{x^2 + 1}\right)\)
\(\cosh^{-1}x = \ln\left(x + \sqrt{x^2 - 1}\right)\)
\(\tanh^{-1}x = \frac{1}{2} \ln\left(\frac{1 + x}{1 - x}\right)\)
\(\coth^{-1}x = \frac{1}{2} \ln\left(\frac{x + 1}{x - 1}\right)\)
\(\mathrm{sech}^{-1}x = \ln\left(\frac{1 + \sqrt{1 - x^2}}{x}\right)\)
\(\mathrm{csch}^{-1}x = \ln\left(\frac{1}{x} + \frac{\sqrt{1 + x^2}}{|x|}\right)\)
7 Rumus Turunan Fungsi Invers Hiperbolik
\(\frac{d}{dx}[\sinh^{-1}x] = \frac{1}{\sqrt{x^2 + 1}}\)
\(\frac{d}{dx}[\cosh^{-1}x] = \frac{1}{\sqrt{x^2 - 1}}\)
\(\frac{d}{dx}[\tanh^{-1}x] = \frac{1}{1 - x^2}\)
\(\frac{d}{dx}[\coth^{-1}x] = -\frac{1}{1 - x^2}\)
\(\frac{d}{dx}[\mathrm{sech}^{-1}x] = -\frac{1}{x\sqrt{1 - x^2}}\)
\(\frac{d}{dx}[\mathrm{csch}^{-1}x] = -\frac{1}{|x|\sqrt{1 + x^2}}\)
\(\int \frac{dx}{\sqrt{x^2 + 1}} = \sinh^{-1}x + C\)
\(\int \frac{dx}{\sqrt{x^2 - 1}} = \cosh^{-1}x + C,\) untuk \(u > 1\)
\(\int \frac{dx}{1 - x^2} = \tanh^{-1}x + C,\) untuk \(|u| < 1\)
\(\int \frac{dx}{1 - x^2} = -\coth^{-1}x + C,\) untuk \(|u| > 1\)
\(\int \frac{dx}{x\sqrt{1 - x^2}} = -\mathrm{sech}^{-1}x + C\)
\(\int \frac{dx}{|x|\sqrt{1 + x^2}} = -\mathrm{csch}^{-1}x + C\)
B) Contoh Soal
1. Dapatkan \(\frac{dy}{dx}\) dari
\(y=\sinh (cos3x)\)
Jawab:
Diketahui bahwa \(\frac {d}{dx}[\sinh u]= \cosh u \frac{du}{dx}\), sehingga\(\frac{dy}{dx}=\frac{d}{dx}[\sinh (cos3x)]\)
\(= \cosh (cos3x) \frac{d}{dx}(cos3x)\)
\(= \cosh (cos3x) (-3 \sin 3x)\)
\(= -3 \sin 3x \cosh (cos3x))\)
2. Dapatkan \(\frac{dy}{dx}\) dari
\(y=\sinh^{-1} (\tan x)\)
Jawab:
Diketahui bahwa \(\frac {d}{dx}[\sinh^{-1} u]= \frac{1}{\sqrt{u^2 + 1}} \frac{du}{dx}\), sehingga\(\frac{dy}{dx}=\frac{d}{dx}[\sinh^{-1} (\tan x)]\)
\(= \frac{1}{\sqrt{(\tan x)^2 + 1}} \frac{d}{dx}(\tan x)\)
\(= \frac{1}{\sqrt{\sec^2 x}} \sec^2 x\)
\(= \sec x\)
3. Hitung integral
Jawab::
Misalkan \(u=sech 2x,\) sehingga \(du=-2 sech 2x \tanh 2x dx\) ⇔ \(\frac{du}{-2 sech 2x} = \frac{du}{-2u} = \tanh 2x dx\)
\(\int \tanh 2x dx = \int \frac{du}{2u}\)
\(=-\frac{1}{2} ln u + C\)
\(-\frac{1}{2} \ln(\mathrm{sech} 2x) + C\)
4. Hitung integral
Jawab::
Misalkan \(u=e^x,\) sehingga \(du=e^xdx ⇔ dx=\frac{du}{e^x}=\frac{du}{u}\)
\(\int \frac{dx}{\sqrt{1-e^{2x}}} = \int \frac{1}{\sqrt{1-u^2}} \frac{du}{u}\)
\(= \int \frac{1}{u \sqrt{1-u^2}} \frac{du}{u}\)
\(= -\mathrm{sech}^{-1}|u| + C\)
\(= -\mathrm{sech}^{-1}|e^x| + C\)
C) Latihan Soal
Dapatkan turunan dari
Pembahasan
Dengan rumus turunan fungsi pecahan, diperoleh
\(f'(x)=\frac{u'v-uv'}{v^2}\)
\(=\frac{(e^x+\frac{1}{x})\sinh 3x- (e^x+ \ln x)3\cosh 3x}{\sinh^2 3x}\)
\(=\frac{e^x \sinh 3x+\frac{1}{x}\sinh 3x-3e^x\cosh 3x-3\ln x \cosh 3x}{\sinh^2 3x}\)
Jadi, turunan dari fungsi tersebut adalah\(f'(x)=\frac{e^x \sinh 3x+\frac{1}{x}\sinh 3x-3e^x\cosh 3x-3\ln x \cosh 3x}{\sinh^2 3x}\)
atau
\(= \frac{xe^x \sinh 3x + \sinh 3x - 3xe^x \cosh 3x - 3x \ln x cosh 3x}{x \sinh^2 3x} \)
2. Soal ETS 2021
Dapatkan \(\frac{dy}{dx}\) dari
Pembahasan
\(\frac{dy}{dx}=\frac{d}{dx}[\ln(\cosh^{-1}x)]\)
=\(\frac{1}{\cosh^{-1}x}\frac{d}{dx}[\cosh^{-1}x]\)
=\(\frac{1}{\cosh^{-1}x}\cdot\frac{1}{\sqrt{x^2-1}}\)
3. Soal kuis Dapatkan bahwa
\(\tanh^{-1}x = \frac{1}{2} \ln (\frac{1+x}{1-x}); -1 < x < 1 \)
Pembahasan:
\(= \frac{\frac{e^y - e^{-y}}{2}}{\frac{e^y+e^{-y}}{2}}\)
\(= \frac{e^y - e^{-y}}{e^y + e^{-y}}\)
\(= \frac{e^{2y} - 1}{e^{2y} + 1}\)
\(xe^{2y}+x = e^{2y}- 1 \)
\(e^{2y} - xe^{2y} = 1 + x\)
\(e^{2y}(1-x) = 1+x\)
\(e^{2y} = \frac{1+x}{1-x}\)
\(2y = \ln(\frac{1+x}{1-x})\)
\(y = \frac{1}{2} \ln(\frac{1+x}{1-x})\)
4. Soal Kuis Selesaikan \(\int e^{-x} \tanh(2-e^{-x});dx \)
Hint 1: Substitusi \(u=2-e^{-x}\)
Pembahasan:
\(\int e^{-x} \tanh(2-e^{-x});dx = \int \tanh(u) du\)
Misalkan \(a=\mathrm{sech} {u},\) sehingga \(da=-\mathrm{sech} {u} \tanh u du\) ⇔ \(\frac{da}{-\mathrm{sech}{u}} = \tanh u du\)\(\int \tanh(u) du = \int \frac{da}{-a}\)
\(= -\ln |a| + C\)
\(= -\ln |\mathrm{sech} {u}| + C\)
\(= -\ln |\mathrm{sech}(2-e^{-x})| + C\)
\(= -\ln \left(\frac{1}{\sqrt{1-(2-e^{-x})^2}}\right) + C\)
\(= \frac{1}{2} \ln(1-(2-e^{-x})^2) + C\)
\(= \frac{1}{2} \ln(1-(4-4e^{-x}+e^{-2x})) + C\)
\(= \frac{1}{2} \ln(e^{-2x}-4e^{-x}+3) + C\)
\(= \frac{1}{2} \ln((e^{-x}-3)(e^{-x}-1)) + C\)
\(= \frac{1}{2} \ln(e^{-x}-3) + \frac{1}{2} \ln(e^{-x}-1) + C\)
5. Hitung integral
\(\int \frac{1}{\sqrt{9x^2-25}};dx \)
Hint 1: Substitusi \(x=5u\)
Pembahasan:
\(\int \frac{1}{\sqrt{9x^2-25}};dx = 5\int \frac{1}{\sqrt{9(5u)^2-25}};du\)
\(= 5\int \frac{1}{\sqrt{225u^2-25}};du\)
\(= 5\int \frac{1}{\sqrt{25(9u^2-1)}};du\)
\(= \int \frac{1}{\sqrt{9u^2-1}};du\)
Misalkan \(u=\frac{1}{3} \sec v,\) sehingga \(du=\frac{1}{3} \sec v \tan v dv\)
\(= \int \frac{1}{\sqrt{9(\frac{1}{3} \sec v)^2-1}} \cdot \frac{1}{3} \sec v \tan v dv\)
\(= \int \frac{1}{\sqrt{\sec^2 v-1}} \cdot \frac{1}{3} \sec v \tan v dv\)
\(= \int \frac{1}{\tan v} \cdot \frac{1}{3} \sec v \tan v dv\)
\(= \frac{1}{3} \int \sec v dv\)
\(= \frac{1}{3} \ln |\sec v + \tan v| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |\sec(\frac{1}{3} \sec^{-1}(3u)) + \tan(\frac{1}{3} \sec^{-1}(3u))| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |\sec(\sec^{-1}(3u)) + \tan(\sec^{-1}(3u))| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |3u + \sqrt{9u^2-1}| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |3(\frac{x}{5}) + \sqrt{9(\frac{x}{5})^2-1}| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |3(\frac{x}{5}) + \sqrt{\frac{9x^2}{25}-1}| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |3(\frac{x}{5}) + \sqrt{\frac{9x^2-25}{25}}| + C\)
\(= \frac{1}{3} \ln |3x + \sqrt{9x^2-25}| - \frac{1}{3} \ln 5 + C\)
6. Hitung integral
\(\int \sqrt{\tanh x} \mathrm{sech}^2{x};dx \)
Hint 1: Substitusi \(u = \tanh x\)
Pembahasan:
\(\int \sqrt{\tanh x}\mathrm{sech}^2x;dx = \int \sqrt{u} du\)
\(= \frac{2}{3} u^{\frac{3}{2}} + C\)
\(= \frac{2}{3} (\tanh x)^{\frac{3}{2}} + C\)
© Copyright 2025 | KP Mahasiswa Matematika 2022